Fuglar í skógi og mó

Stærð

26–29 cm; vænghaf 67–76 cm

Stofn á Íslandi

um 396.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Í nokkurri hættu (VU)

Friðun

Alfriðuð

Greining

• Stærð og lögun. 26–29 cm, þéttvaxin með stutt höfuð og stuttan, svartan gogg; stendur upprétt og hleypur í stuttum sprettum á milli þess sem hún stansar.
• Fullorðinn. Í varpbúningi gullflikrótt að ofan; andlit, háls og kviður svört, afmörkuð hvítri rönd frá enni niður með síðum.
• Á flugi. Undirvængur og „handarkriki“ hvítir, ógreinileg vængrönd og ekkert hvítt á gumpi; hröð vængjatök og oddhvassir vængir.
• Vetrarbúningur. Á haustin missa fullorðnir svarta kviðinn; þeir og ungfuglar eru þá gulbrúnflikróttir með ljósan kvið og daufa andlitsdrætti.

Hljóð

Kallið er tregafullt, einfalt flaut, „tlí“. Á vorin syngur karlinn á hægu söngflugi með stífum vængjatökum yfir óðalinu; taktfasta flautið hafa Íslendingar lengi lagt út sem „dýrðin, dýrðin“.

Líkar tegundir

• Grálóa (Pluvialis squatarola): Stærri og grá, ekki gullin; á flugi sjást svartir „handarkrikar“ og hvítur gumpur. Fremur sjaldséður gestur í fjörum, verpur ekki hér.

Lífshættir og far

Verpur í grunna laut í þurru mólendi, oftast 4 eggjum; álega 28–31 dagar og ungar flugfærir eftir 25–33 daga. Étur bjöllur, skordýralirfur og ánamaðka, á haustin einnig ber. Íslenskar heiðlóur byrja að fella handflugfjaðrir á álegutíma og fara ekki fyrr en fellingu er lokið. Þær hafa vetursetu frá Bretlandseyjum suður til Marokkó, einkum á Írlandi og í vestanverðu Bretlandi.

Á Íslandi

Varpstofninn er metinn um 396.000 pör (eldra mat 310.000) og Ísland hefur verið talið hýsa um helming heimsstofnsins (52%). Þéttleiki er mestur í mólendi á láglendi, 13 pör/km², en um 42% stofnsins verpa á hálendi. Vöktun sýnir tæplega 4% fækkun á ári, sem jafngildir rúmlega 40% fækkun yfir viðmiðunartímabilið. Því var hún færð úr flokknum „ekki í hættu“ (2018) í „í nokkurri hættu“ á válista 2025.

Stærð

40–46 cm; vænghaf 75–90 cm

Stofn á Íslandi

um 256.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Í nokkurri hættu (VU)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. 40–46 cm, langfættur, grábrúnn vaðfugl með langan, niðursveigðan gogg sem bognar frekar snöggt framan til.
• Fullorðinn. Dökkur kollur með ljósri miðrák og ljósri brúnarák; háls og bringa fínrákótt, kynin eins.
• Á flugi. Hvítur fleygur upp eftir baki og gumpi; vængir einlitir grábrúnir án vængrandar.

Hljóð

Söngurinn er langt, „vellandi“ trillukennt flaut sem hraðar á sér og er sungið á svifflugi yfir óðalinu – „spóinn vellur“. Viðvörunarkallið er hvellt, jafnt tíst í 5–7 atkvæðum, „pí-pí-pí-pí-pí“.

Líkar tegundir

• Fjöruspói (Numenius arquata): Mun stærri með lengri, jafnboginn gogg og engar rákir í kolli; kallið er „kúr-lí“. Sjaldgæfur gestur, einkum á veturna.

Lífshættir og far

Verpur 4 eggjum í laut í mólendi, graslendi eða mýrum; álega 27–28 dagar, ungar flugfærir eftir 35–40 daga. Étur skordýr, ánamaðka og snigla, síðsumars mikið af berjum. Dægurritar á 19 fuglum sýndu að á haustin flugu allir í einum áfanga til Vestur-Afríku, um 4.000–5.500 km á um 5 sólarhringum. Á vorin hvíldust flestir, mest á Írlandi, í 11–14 d.

Á Íslandi

Stofninn er metinn um 256.000 pör og hefur Ísland verið talið hýsa um 40% heimsstofns tegundarinnar; deilitegundin islandicus verpur einkum hér. Þéttleiki er mestur í graslendi (13,5 pör/km²) og mýrum (12,2 pör/km²) á láglendi og um 95% verpa neðan 300 m. Spóa fækkar um 2% á ári á landsvísu; á Suðurlandi fækkaði fullorðnum fuglum hratt 2012–2021. Á válista 2025 „í nokkurri hættu“ (var „ekki í hættu“ 2018).

Stærð

16–22 cm; vænghaf 35–40 cm

Stofn á Íslandi

um 275.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Í nokkurri hættu (VU)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. 16–22 cm, lítill og hálsstuttur; svartur goggur, álíka langur og höfuðið og örlítið niðursveigður í endann.
• Fullorðinn. Í varpbúningi ryðbrúnn að ofan með stóran svartan blett á kviði – enginn annar smávaðfugl hér hefur svartan kvið.
• Á flugi. Mjó hvít vængrönd og hvítar hliðar á gumpi með dökkri miðju; flýgur oft í þéttum hópum sem snúa sér samtaka.
• Vetrarbúningur. Grár að ofan og hvítur að neðan, kviðbletturinn horfinn; þannig sést hann í fjörum síðsumars.

Hljóð

Söngurinn er langt, suðandi og malandi „urr“, trilla sem karlinn syngur á titrandi svifflugi yfir mýrinni. Flugkallið er hrjúft „trrrí“.

Líkar tegundir

• Sendlingur (Calidris maritima): Þéttvaxnari og dekkri, gulleitir fætur og goggrót, aldrei svartur kviður; er hér allt árið, helst í þangfjörum.
• Sanderla (Calidris alba): Fargestur í fjörum; ljósari með stuttan, beinan gogg og hleypur eins og vélbrúða undan öldunum.

Lífshættir og far

Verpur í þúfu í blautri mýri eða mólendi, 4 eggjum; álega 21–22 dagar, ungar flugfærir eftir 19–21 dag. Fæðan er einkum mýflugulirfur og aðrir smáhryggleysingjar í blautum jarðvegi og fjörum. Lóuþræll er alger farfugl og hefur vetursetu í Vestur-Afríku. Á vorin safnast stórir hópar á leirum; í Skarðsfirði og Hornafirði hafa sést yfir 10.000 fuglar í senn. Grænlenskir lóuþrælar (C. a. arctica) fara hér um vor og haust.

Á Íslandi

Varpstofninn er metinn um 275.000 pör og verpa hér yfir 90% deilitegundarinnar schinzii. Þéttleiki er mestur í mýrum á láglendi, 19,9 pör/km², og 39% stofnsins verpa í mýravist en 32% í mólendi; um 15% ofan 300 m. Lóuþrælum fækkar um 2,2% á ári, sem jafngildir 36% fækkun 2007–2027. Á válista 2025 „í nokkurri hættu“ (var „ekki í hættu“ 2018).

Stærð

25–27 cm

Stofn á Íslandi

um 300.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Ekki í hættu (LC)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. 25–27 cm, þar af beinn goggur 5,5–7 cm; stuttfættur og kubbslegur, augun ofarlega á höfðinu.
• Fullorðinn. Brúnflikróttur með gulleitum langröndum á baki; dökkar og ljósar rákir eftir endilöngum kolli, ljós miðrák.
• Atferli. Liggur grafkyrr og flýgur upp á síðustu stundu í hröðum sikksakk með hásu „kretsj“; situr oft á girðingastaurum á vorin.
• Á flugi. Hvítur afturjaðar á armflugfjöðrum; langur goggurinn vísar skáhallt niður á hröðu, krókóttu flugi.

Hljóð

Hneggið – titrandi „hú-hú-hú-hú“ – er ekki rödd heldur hljóð frá ystu stélfjöðrunum sem titra þegar fuglinn steypir sér í söngflugi, oft að nóttu. Af staur kyrjar hann taktfast „tikka-tikka-tikka“.

Líkar tegundir

• Skógarsnípa (Scolopax rusticola): Stærri og þyngri með þverrákir yfir kollinn; heldur sig í skógi og flýgur yfir trjátoppum í ljósaskiptum.
• Dvergsnípa (Lymnocryptes minimus): Minni, styttri goggur, engin ljós miðrák í kolli; flýgur þegjandi upp og sest fljótt. Sjaldséður vetrargestur.

Lífshættir og far

Verpur í vel faldri skál í þúfu eða sefi í votlendi, 4 eggjum; álegan tekur 18–21 dag, báðir foreldrar annast ungana sem verða flugfærir á 15–20 dögum. Étur ánamaðka og skordýralirfur sem hann þreifar eftir í blautum jarðvegi. Dægurritar á fuglum af Vesturlandi 2019–2020 sýndu að þeir hafa einkum vetursetu á Írlandi; árleg lifun fullorðinna var að meðaltali 66%.

Á Íslandi

Stofninn er metinn um 300.000 pör (reiknað 305.700; eldra mat 180.000) og verpa yfir 95% deilitegundarinnar faeroeensis hér. Þéttleiki er mestur í mýrum, 21,3 pör/km², en nær jafnmikill í graslendi (19,7) og lúpínubreiðum (19,5). Ólíkt öðrum vaðfuglum breyttist fjöldi hans ekki marktækt á Suðurlandi 2012–2024, en honum fækkaði á Mýrum. Á válista 2025 „ekki í hættu“; tegundin er hins vegar talin í nokkurri hættu í Evrópu.

Stærð

36–44 cm; vænghaf 70–82 cm

Stofn á Íslandi

um 68.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Í yfirvofandi hættu (NT)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. 36–44 cm, háfættur með langan, nær beinan gogg, bleikan við rótina; kvenfuglinn er stærri og goggurinn 12–15% lengri.
• Fullorðinn. Í varpbúningi ryðrauður á höfði, hálsi og bringu; íslenska deilitegundin er rauðari og liturinn nær lengra niður á kvið.
• Á flugi. Breið, hvít vængrönd, hvítur gumpur og svart endaband á stéli; fætur standa langt aftur fyrir stélið.

Hljóð

Hávær og ákafur á varpstöðvum: nefmælt, endurtekið „vé-vé-vé“ þegar hann ver unga, og taktfast, þrástagað söngstef á hringflugi yfir óðalinu.

Líkar tegundir

• Lappajaðrakan (Limosa lapponica): Engin vængrönd, þverrákótt stél og ögn uppsveigður goggur; styttri fætur. Fargestur í fjörum.
• Spói (Numenius phaeopus): Svipaður að stærð en goggurinn greinilega niðursveigður og fuglinn grábrúnn, án vængrandar.

Lífshættir og far

Verpur í graslendi og mýrum, 4 eggjum í falda skál; álega 22–24 dagar, ungar flugfærir eftir 25–30 daga. Étur skordýr og orma. Makar hafa vetursetu hvor á sínum stað en koma á varpstöðvarnar að jafnaði innan þriggja daga hvor frá öðrum. Vetrarstöðvar eru Bretlandseyjar og vesturströnd Evrópu frá Hollandi til Spánar; um 30% stofnsins dvelja á Íberíuskaga og þeir fuglar ná að koma fyrr til Íslands þótt leiðin sé tvöfalt lengri.

Á Íslandi

Varpstofninn er metinn 68.000 pör (1999–2002 talinn 19.000 pör, á lakari gögnum) og verpur deilitegundin islandica nær eingöngu hér; vetrarstofninn var 98.000–125.000 fuglar 2014. Stofninn tífaldaðist á 20. öld og breiddist út um láglendið; hlýnun vora hefur líklega stuðlað að því. Nú er talið að honum fækki um 1% á ári (25% 2007–2030). Suðurlandsundirlendi hýsir 28% stofnsins. Á válista 2025 „í yfirvofandi hættu“ (var „ekki í hættu“ 2018).

Stærð

27–29 cm; vænghaf 45–52 cm

Stofn á Íslandi

um 75.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Í nokkurri hættu (VU)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. 27–29 cm, grannvaxinn, grábrúnn og fínflikróttur vaðfugl með appelsínurauða fætur og rauða rót á miðlungslöngum gogginum.
• Á flugi. Breiður hvítur afturjaðar á vængjum og hvítur fleygur upp á bak – einkenni sem enginn annar algengur vaðfugl hér hefur.
• Atferli. Hávær og órólegur; situr á staurum og steinum, kinkar kolli og varar allt nágrennið við þegar komið er inn á óðalið.

Hljóð

Viðvörunarkallið er hvellt og síendurtekið „tjú-tjú-tjú“ eða „tjúhú“, oft af staur. Söngurinn, hljómmikið og rúllandi „tíddla-tíddla“, heyrist á svifflugi með titrandi vængjum.

Líkar tegundir

• Jaðrakan (Limosa limosa): Á flugi er hvíta röndin þvert eftir miðjum væng, ekki á afturjaðri, og stélið með svart endaband; mun stærri og lengri goggur.

Lífshættir og far

Verpur 4 eggjum í skál sem falin er í grastoppi, oft með stráum dregnum yfir; álega um 24 dagar, ungar flugfærir eftir 25–35 daga. Étur skordýr, orma og krabbadýr, á fartíma mikið í leirum. Íslenskir stelkar eru svo til algerir farfuglar og hafa vetursetu umhverfis Norðursjó, einkum á Bretlandseyjum. Á fartíma safnast hópar á leirur, t.d. allt að 6.000 fuglar í Skarðsfirði vorið 1988.

Á Íslandi

Stofninn er metinn um 75.000 pör (eldra, grófara mat 140.000) og verpur deilitegundin robusta nær öll hér. Þéttast verpur hann í ræktarlandi (10,8 pör/km²) og graslendi (8,6 pör/km²). Talningar á Suður-, Norðaustur- og Austurlandi sýna 20–60% fækkun og vetrarvísitalan rúmlega 40% fækkun. Að meðaltali hefur stelkum fækkað um 3% á ári, eða um meira en 40% 2007–2024. Á válista 2025 „í nokkurri hættu“ (var „í yfirvofandi hættu“ 2018).

Stærð

40–48 cm; vænghaf 80–86 cm

Stofn á Íslandi

um 13.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Í nokkurri hættu (VU)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. 40–48 cm, sterklegur svartur og hvítur vaðfugl með langan, beinan, appelsínurauðan gogg og bleika fætur; augað rautt.
• Á flugi. Breið hvít vængrönd og hvítur gumpur sem teygir sig upp á bak í V; flýgur hratt með grunnum vængjatökum.
• Vetrarbúningur. Hvítt hálsband þvert yfir kverkina og daufari goggur; ungfuglar eru brúnleitari að ofan með dökkan goggodd.

Hljóð

Hávært, hvellt „klí-ip“ eða „kví-kví“ sem heyrist langt að, dag og nótt. Í tilhugalífi „pípa“ tveir eða fleiri fuglar saman með niðurbeygða gogga í hröðum, hækkandi trillum.

Líkar tegundir

• Teista (Cepphus grylle): Svört með hvítan vængreit og rauða fætur, en goggurinn er mjór og svartur; syndir og kafar og stendur aldrei á túnum.

Lífshættir og far

Verpur í grunna laut á möl, sandi eða í túnum, oftast 2–3 eggjum; álega 24–27 dagar, ungar flugfærir eftir 34–37 daga. Étur kræklinga, burstaorma og krabbadýr í fjörum en ánamaðka í túnum. Íslenski stofninn er hlutfarfugl: um 11.000 fuglar hafa vetursetu hér, mest við Breiðafjörð, Faxaflóa og í Hornafirði, en um 26.000 fara til Vestur-Evrópu. Hver fugl heldur sig við sömu farhætti ár eftir ár.

Á Íslandi

Stofninn er metinn um 13.000 pör; 54% verpa í graslendi og þéttleiki er mestur þar (3,1 par/km²). Um 30% fuglanna (með ungum) hafa vetursetu hér – fleiri en á sambærilegum breiddargráðum annars staðar í Evrópu. Á Suðurlandsundirlendi fækkaði tjöldum um 6% á ári 2012–2024 og í Evrópu um 20–29% 1979–2020. Hann er „í nokkurri hættu“ á válista bæði 2018 og 2025, og einnig á válista Evrópu.

Stærð

18–20 cm

Stofn á Íslandi

um 23.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Ekki í hættu (LC)

Friðun

Alfriðuð

Greining

• Stærð og lögun. 18–20 cm, lítil og kubbsleg lóa með stuttan gogg; hleypur hratt, stansar snöggt og tínir.
• Fullorðinn. Svart bringuband og svört gríma um augu, appelsínugulur goggur með svörtum oddi og appelsínugulir fætur; brúngrá að ofan.
• Ungfugl. Daufari en fullorðnir: brúnt og oft rofið bringuband, engin svört gríma, dökkur goggur og gulbrúnir fætur.
• Á flugi. Skýr, mjó hvít vængrönd eftir endilöngum væng; stélið brúnt með dökku endabandi og hvítum jöðrum.

Hljóð

Mjúkt, hækkandi „tú-íp“ er algengasta kallið. Á varptíma syngur karlinn á fiðrildislegu flugi með hægum vængjatökum endurtekið „tjú-ví, tjú-ví“.

Líkar tegundir

• Tildra (Arenaria interpres): Stærri, með svart og hvítt mynstur á höfði og bringu, rauðbrúnt bak og appelsínugula fætur; snýr við steinum í fjörum.
• Sanderla (Calidris alba): Svipuð að stærð á fartíma en ljós án bringubands, með svartan gogg og fætur.

Lífshættir og far

Verpur 4 eggjum í laut á möl, sandi eða melum, oft fóðraða smásteinum; álega 23–25 dagar, ungar flugfærir eftir 23–25 daga. Þykist vera vængbrotin til að draga óvini frá hreiðri. Tínir smádýr í fjörum, á leirum og melum, oft eftir að hafa „trampað“ á jörðinni. Alger farfugl sem dvelst á vetrum í Vestur-Evrópu og norðvestanverðri Afríku. Hópar allt að 2.000 fugla sjást á fartíma í Skarðsfirði.

Á Íslandi

Varpstofninn er talinn um 23.000 pör (eldra, grófara mat 50.000). Íslenskar sandlóur eru af deilitegundinni psammodromus sem verpur einnig á Grænlandi og í NA-Kanada. Hún er einn útbreiddasti fugl landsins en strjáll varpfugl, meðalþéttleiki innan við 1 par á km²; 73% stofnsins verpa ofan 300 m, einkum á melum. Engar marktækar mælingar eru til um stofnþróun. „Ekki í hættu“ á válista 2018 og 2025.

Stærð

18–19 cm; vænghaf 31–34 cm

Stofn á Íslandi

um 10.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Í yfirvofandi hættu (NT)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. 18–19 cm, fíngerður vaðfugl með nálarmjóan, svartan gogg; syndir hátt á vatninu og snýst í hringi.
• Kvenfugl. Litríkari en karlinn: grátt höfuð, hvít kverk og ryðrauður kragi niður hálsinn; dökkgrátt bak með gulleitum röndum.
• Karlfugl. Daufari og brúnni útgáfa af kvenfuglinum, með óskýrari og daufari ryðrauðan kraga og minna grátt á höfði.
• Vetrarbúningur. Grár og hvítur með svartan blett aftan við augað; sést þannig á hafi síðsumars.

Hljóð

Fremur hljóðlátur; stutt, hvellt „kitt“ eða „krett“, oft endurtekið þegar fuglarnir elta hver annan yfir tjörnum.

Líkar tegundir

• Þórshani (Phalaropus fulicarius): Þykkari goggur, gulur með svörtum oddi; kvenfugl í varpbúningi alrauður að neðan með hvíta kinn. Mjög fáliðaður varpfugl.

Lífshættir og far

Kynhlutverkum er snúið við: kvenfuglinn biðlar og karlinn liggur einn á 4 eggjum í 17–21 dag í hreiðri í starþúfu við tjörn; ungar flugfærir eftir 19–21 dag. Snýst á vatni og tínir mý og smákrabbadýr. Dægurritar á óðinshönum frá Íslandi (Flóa og Aðaldal), Grænlandi og Hjaltlandi sýndu Kyrrahafsfar: að meðaltali um 9.200 km á 74 dögum, meðfram austurströnd Norður-Ameríku og Karíbahaf. Flestir höfðu vetursetu undan Perú og Ekvador en tveir undan Mið-Ameríku.

Á Íslandi

Nýlegt mat er um 10.000 pör (10.400), miklu lægra en eldra, gróft mat upp á 50.000 pör. Helstu varpsvæðin eru votlendi á hásléttum Austurlands – Jökuldalsheiði, Fljótsdalsheiði og Vesturöræfi – og Arnarvatnsheiði. Talningar í Mývatnssveit sýna 44% fækkun frá 2014, en sveiflur í komutíma gera túlkun óvissa. Á válista 2025 „í yfirvofandi hættu“; 2018 var hann í flokknum „gögn vantar“.

Stærð

um 46 cm; vænghaf 97–115 cm

Stofn á Íslandi

um 11.000 pör (reiknað mat)

Válisti 2025

Í hættu (EN)

Friðun

Friðaður; heimilt að skjóta í og við friðlýst æðarvörp 15. apríl–14. júlí

Greining

• Stærð og lögun. Um 46 cm, mávslegur en grannari með mjóa, oddhvassa vængi; tvær oddmjóar miðfjaðrir standa aftur úr stélinu.
• Fullorðinn. Tvö litarafbrigði: ljóst (ljós kviður og háls, dökk hetta) og dökkt (einlitt dökkbrúnt); hvítur blettur á handflugfjöðrum.
• Atferli. Eltir kríur, máva og lunda í hröðu, fimu flugi þar til þau sleppa æti; ver óðal af hörku og steypir sér að mönnum og hundum.

Hljóð

Á varpstöðvum mjálmandi, nefmælt „ká-ú“ eða „mjá-ú“, oft margendurtekið af báðum fuglum parsins þegar komið er nærri hreiðri.

Líkar tegundir

• Fjallkjói (Stercorarius longicaudus): Grannari og minni með mjög löngum stélfjöðrum, grábrúnu baki og nær engum hvítum vængbletti; aldrei dökkt afbrigði.
• Skúmur (Stercorarius skua): Miklu stærri og þreknari, dökkbrúnn með stóran hvítan vængreit og enga stélbrodda.

Lífshættir og far

Verpur strjált á opnu, lággrónu landi, oftast 2 eggjum; álega 25–28 dagar, ungar flugfærir eftir 25–30 daga. Rænir fiski af kríum og lundum en tekur líka egg, unga og smáfugla; kjóar urpu lítið við Markarfljót 2008–2014 eftir hrun sandsílis 2005. Dægurritar á kjóum úr Hróarstungu, Færeyjum og Skotlandi sýndu vetursetu einkum undan Norðvestur-Afríku og Íberíuskaga (36%), í Benguela-straumi (31%) og á landgrunni Patagóníu (23%).

Á Íslandi

Reiknuð stofnstærð er um 11.000 pör, þar af 78% á láglendi; um 1970 var stofninn gróflega metinn 4.000–12.000 pör. Þéttleiki er mestur í mosavist á láglendi (1,1 par/km²). Vegið meðaltal talninga á Mýrum, Austurlandi, Húsey og Norðausturlandi sýnir 2,6% fækkun á ári, 50–60% á 34 árum. Úthérað er eina hugsanlega alþjóðlega mikilvæga varpsvæðið (17,3% stofnsins 2000). „Í hættu“ á válista 2018 og 2025.

Stærð

34–36 cm; vænghaf 54–60 cm

Stofn á Íslandi

Vorstofn um 120.600 fuglar (2024)

Válisti 2025

Í yfirvofandi hættu (NT)

Friðun

Veiðitegund: veiðidagar ákveðnir eftir landshlutum frá fyrsta föstudegi á eða eftir 20. okt., lengst til 22. des.; sölubann

Greining

• Stærð og lögun. Kubbslegur hænsnfugl, 34–36 cm, með stuttan háls og fiðraða fætur og tær. Að hausti vegur karrinn um 530 g en kvenfuglinn um 480 g.
• Karlfugl. Rauður kambur yfir auga á vorin. Að vetri alhvítur nema svart stél og svört rák frá goggi aftur fyrir auga; heldur hvítum búningi fram eftir maí.
• Kvenfugl. Alhvít að vetri án svörtu augnrákarinnar. Skiptir, eins og karrinn, um búning þrisvar á ári: brúnn sumarbúningur, gráleitur haustbúningur og hvítur vetrarbúningur.
• Á flugi. Vængirnir eru hvítir allt árið, líka að sumri þegar búkurinn er brúnyrjóttur; svart stélið sést þegar fuglinn flýgur upp.

Hljóð

Karrinn ropar: hrjúft, skröltandi hljóð sem minnir á prik dregið hratt eftir rimlagirðingu, einkum í tilhugalífsflugi og þegar hann ver óðal gegn öðrum körrum á vorin.

Lífshættir og far

Verpur í móum af ýmsum gerðum. Varp hefst síðari hluta maí; kvenfuglinn verpir að jafnaði 11–12 eggjum, liggur einn á í um 3 vikur og annast ungana, sem eru sjálfbjarga um 8 vikna. Afföll eru 80–90% hjá fyrsta árs fuglum. Fæðan er öll úr jurtaríkinu; að hausti og vetri vega þyngst sprotar, reklar og brum grasvíðis, fjallavíðis og fjalldrapa. Staðfugl sem ferðast milli landshluta vor og haust.

Á Íslandi

Íslenska rjúpan, L. m. islandorum (Faber, 1822), nam land við lok ísaldar. Vorstofninn 2024 var metinn 120.600 fuglar, 43% yfir meðaltali 2005–2024. Fyrir 2003 liðu 10–12 ár milli hámarka en síðan um 5 ár (á Norðausturlandi: 2005, 2010, 2015, 2019 og 2026). Vorið 2026 sáust 2.458 karrar á 21 talningarleið um allt land og um 7% fleiri rjúpur en 2025. Í yfirvofandi hættu (NT) á válista 2025 vegna rúmlega 3% fækkunar á ári 2014–2024. Veiðar voru bannaðar 2003–2004 og sala er bönnuð frá 2005.

Stærð

14,5–15 cm

Stofn á Íslandi

um 1,5 milljónir para (reiknað 2016)

Válisti 2025

Ekki í hættu (LC)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. Grannur, smávaxinn spörfugl, 14,5–15 cm og 15–22 g, með mjóan gogg og ljósan augnhring.
• Fullorðinn. Brúnleitur og rákóttur að ofan; ljós að neðan með dökkum rákum á bringu og síðum. Kynin eru eins.
• Atferli. Afturklóin er löng og greinir hann frá öðrum tittlingum. Gengur á jörðu og flýgur upp með veiku kalli; að hausti og vetri étur hann einnig fræ.

Hljóð

Kallið er veikt, hvellt „tsí-tsí“, oft þegar fuglinn flýgur upp. Söngurinn er einföld, endurtekin tónaruna sem hraðar sér undir lokin og er fluttur í stuttu söngflugi upp af þúfu eða steini.

Líkar tegundir

• Auðnutittlingur (Acanthis flammea): Einnig brúnrákóttur en með stuttan keilulaga gogg, rauðan kollblett og tvö ljós vængbelti.
• Trjátittlingur (Anthus trivialis): Sjaldgæfur flækingur; ögn stærri, minna rákóttur, með skýrari andlitsteikningu og mun styttri afturkló.

Lífshættir og far

Hreiðrið er á jörðu, falið í þéttum gróðri, og varptíminn er frá seinni hluta maí fram í júlí. Í breskum gögnum eru eggin oftast 4–5, útungun tekur 13–14 daga og ungarnir verða fleygir á 12–13 dögum; þar eru oft tvö vörp á sumri. Fæðan er ýmis smádýr en að hausti einnig fræ. Farfugl sem hefur vetursetu á Bretlandi og Írlandi, í Vestur-Frakklandi og suður til Norður-Afríku.

Á Íslandi

Einn algengasti fugl landsins: reiknuð stofnstærð er 1.516.000 pör (2016), en eldra mat var 500.000–1.000.000 pör (1992). Mestur þéttleiki er í graslendi (78,4 pör/km²), mýravist (69,2) og lúpínu (67,4); í móavist eru um 563.000 pör. Verpur einkum á láglendi en upp í 600 m hæð. Á Suðurlandi fækkaði honum um 2% á ári 2012–2024 og á vöktunarsvæðum alls um 2,5% á ári að mati Náttúrufræðistofnunar, en hann er „ekki í hættu“ (LC) á válista 2025.

Stærð

14,5–16 cm; vænghaf 26–32 cm

Stofn á Íslandi

Um 53.000 pör (2016)

Válisti 2025

Ekki í hættu (LC)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. 14,5–16 cm og 17–30 g. Íslenskir fuglar tilheyra deilitegundinni leucorhoa, sem er stærri og litsterkari en steindeplar á Bretlandi.
• Karlfugl. Að sumri grár að ofan, ljósgulbrúnn á kverk og bringu, með svarta vængi og svarta augngrímu. Haustkarl líkist kvenfugli en heldur svörtum vængjum.
• Kvenfugl. Ljósbrúnn að ofan og ljósgulbrúnn að neðan, með dekkri brúna vængi og enga svarta grímu.
• Á flugi. Hvítur gumpur og stélrót með svörtum öfugum T-bletti á stélenda, hjá báðum kynjum; sést vel þegar fuglinn flýgur lágt undan.

Hljóð

Kallið er hart „tsjakk“, oft gefið af steini eða girðingarstaur þegar komið er nærri hreiðri. Söngur karlsins er stutt, blístrandi og brakandi runa.

Líkar tegundir

• Snjótittlingur (Plectrophenax nivalis): Hvítu svæðin eru í vængjunum, ekki á gumpi og stélrót; þybbnari, með stuttan keilulaga gogg.
• Maríuerla (Motacilla alba): Grá, svört og hvít eins og steindepilskarl, en með langt, sívaggandi stél og engan hvítan gump.

Lífshættir og far

Verpur í holum og glufum í grjóti, hraunum og grjótgörðum. Í breskum gögnum eru eggin 5–6, útungun um 14 dagar og ungatími 15–16 dagar. Íslenskir steindeplar vetra í Vestur-Afríku og hefja haustfar á minnst 800 km flugi yfir opið haf; í tilraun þar sem fuglar voru aldir upp við sömu skilyrði þyngdust íslenskir fuglar meira að hausti en norskir og marokkóskir.

Á Íslandi

Algengur varpfugl, víða langt inn til landsins. Varpstofninn var metinn 53.000 pör (2016) en 20.000–50.000 pör áður (1997). Þéttleiki er mestur í hraunum á láglendi, 11,6 pör/km², en 0,2 pör/km² í hraun- og mosavist á hálendi; hraun Reykjanesskaga, Skaftáreldahraun og hraun í Snæfellsnesþjóðgarði eru mikilvæg varpsvæði. Stofnþróun er óþekkt en engin merki um mikla fækkun; „ekki í hættu“ (LC) á válista 2025. Grænlenskir og kanadískir fuglar fara hér um vor og haust.

Stærð

16,5–19 cm

Stofn á Íslandi

20.000–50.000 pör (ágiskun 1992)

Válisti 2025

Ekki í hættu (LC)

Friðun

Alfriðuð

Greining

• Stærð og lögun. Grannur spörfugl, 16,5–19 cm og um 25 g, með langt stél sem hún vaggar í sífellu.
• Fullorðinn. Að sumri grá á baki og hvít að neðan, með svartan koll, svarta kverk og svarta bringu; vængir dökkir með hvítum vængbeltum og svart stél með hvítum jöðrum. Kvenfugl dauflitari.
• Ungfugl. Enn dauflitari, grár að ofan og hvítur að neðan, með bogalaga svartan blett á bringu sem nær upp undir vanga.
• Atferli. Hleypur hratt um hlöð, fjörur og árbakka, tínir smádýr og eltir skordýr stuttar vegalengdir á flugi.

Hljóð

Algengasta kallið er hvellt, tvíatkvætt „tsissikk“, oft gefið á flugi. Söngurinn er hratt, óreglulegt kvak úr slíkum köllum og hefur litla þýðingu við óðalsvörn.

Líkar tegundir

• Bresk maríuerla (Motacilla alba yarrellii): Karlinn er svartur á baki, ekki grár; kvenfugl og ungfugl dökkgráir á baki.
• Steindepill (Oenanthe oenanthe): Stélstuttur, með hvítan gump og svart T á stél, og vaggar ekki stélinu.

Lífshættir og far

Verpur í glufum og holum í klettum, veggjum, brúm og byggingum, oft við sveitabæi og ár. Varp stendur frá seinni hluta maí til miðs júní, hér aðeins einu sinni á sumri, og ungarnir verða fleygir seinni hluta júní. Eggin eru oftast 4–6, útungun um 12 dagar og ungatími 12–15 dagar. Íslenskar maríuerlur fara seinni hluta ágúst og í september til Vestur-Afríku og fara um Bretland vor og haust.

Á Íslandi

Verpur strjált á láglendi um land allt, algengust á Suður- og Suðvesturlandi; um 21% stofnsins er á Suðurlandsundirlendi. Giskað var á 20.000–50.000 pör (1992); reiknuð stærð, 3.700 pör (2016), er talin verulegt vanmat því þéttbýli var ekki kannað. Mjög tengd landbúnaði: 0,6 pör/km² í ræktarlandi en 0,3 í graslendi, hraun- og mosavist. Ekkert bendir til fækkunar; „ekki í hættu“ (LC) á válista 2025.

Stærð

um 15 cm; vænghaf 32–38 cm

Stofn á Íslandi

um 136.000 pör (mat 2016)

Válisti 2025

Í nokkurri hættu (VU)

Friðun

Alfriðaður

Greining

• Stærð og lögun. Þybbinn tittlingur, um 15 cm og 30–40 g, vænghaf 32–38 cm, með stuttan keilulaga gogg.
• Karlfugl. Að sumri hvítur með svart bak, svarta vængbrodda og alsvartan gogg. Svarti liturinn kemur fram á vorin þegar brúnir fjaðrajaðrar slitna af, án fjaðrafellis.
• Kvenfugl. Að sumri með svarta vængbrodda og svartar bakfjaðrir með brúnum jöðrum; hvítu svæðin minni og óhreinni en hjá karli.
• Vetrarbúningur. Kynin svipuð, brúnleit að ofan með breiðum ryðbrúnum fjaðrajöðrum og ljós að neðan; stórir hvítir vængreitir áberandi á flugi.

Hljóð

Flugkallið er gárandi blístur, „pirrrrit“, oft frá hópum á flugi. Söngur karlsins er stutt, hávært og hljómmikið kvak, um 2 sekúndur, og hefur hver karl sitt eigið afbrigði.

Líkar tegundir

• Sportittlingur (Calcarius lapponicus): Sjaldgæfur hér; mun minna hvítt í vængjum og þurrara, skröltandi kall í stað gárandi blísturs snjótittlings.
• Steindepill (Oenanthe oenanthe): Hvíti liturinn er á gumpi og stélrót, ekki í vængjum; grannur, með mjóan gogg.

Lífshættir og far

Verpur í glufum og holum í klettum og grjóti, einkum á hálendi og annesjum; varptími er seinni hluti maí til júlí. Í breskum gögnum eru eggin oftast 4–6, útungun 12–13 dagar og ungatími 12–14 dagar. Fæðan er einkum fræ en smádýr á varptíma; sækir í fuglafóður í snjó. Íslenski stofninn er að mestu staðfugl en hluti hans vetrar í Skotlandi; grænlenskir snjótittlingar vetra hér eða fara um á leið til Bretlandseyja.

Á Íslandi

Íslenskir fuglar eru sérstök deilitegund, P. n. insulae Salomonsen, 1931. Reiknaður stofn er 136.000 pör (2016); hann verpur í 1.056 af tæplega 1.200 tíu km reitum sem landinu er skipt í og er útbreiddasti mófuglinn. Á láglendi hefur fækkað greinilega eftir 2000 og við Þórisvatn, Kvíslaveitur og á Kili um 5% á ári. Vetrarvísitala lækkaði um 36% 2014–2024, um 4% á ári. „Í nokkurri hættu“ (VU) á válistum 2018 og 2025.

Stærð

33–36 cm; vænghaf 76–85 cm

Stofn á Íslandi

150.000–250.000 pör (endurskoðað mat)

Válisti 2025

Í nokkurri hættu (VU)

Friðun

Friðuð; landeigendum heimil eggjataka, þó aldrei eftir 15. júní

Greining

• Stærð og lögun. 33–36 cm með stélbroddum en aðeins 86–127 g; vænghaf 76–85 cm. Djúpklofið stél og mjóir, oddhvassir vængir.
• Fullorðinn. Ljósgrá að ofan og neðan með svarta hettu, blóðrauðan gogg og örstutta rauða fætur.
• Ungfugl. Hvítt enni, dökkur goggur og dökk rák á framjaðri vængs; stélbroddar stuttir.
• Atferli. Hangir á flugi yfir sjó eða vatni og steypir sér eftir smáfiski; ræðst hart á menn og dýr sem nálgast varpið.

Hljóð

Hávært, skerandi „kríí-a“ og hratt, endurtekið „kik-kik-kik“ í varpinu, ákafast þegar fuglarnir steypa sér að gestum.

Líkar tegundir

• Hettumáfur (Chroicocephalus ridibundus): Stærri og þreknari, með dökkbrúna hettu en ekki svarta, óklofið stél og hvítan forvæng; steypir sér ekki eftir fiski.

Lífshættir og far

Verpur í þéttum byggðum á opnu landi, oft á annesjum og í eyjum. Eggin eru oftast 2 (1–3), útungun 22–27 dagar og ungarnir fleygir 21–24 dögum eftir klak. Lifir á smáfiski, einkum sandsíli. Alger farfugl sem vetrar í Suður-Íshafi. Með 1,4 g dægurritum á 11 kríum frá Grænlandi og Íslandi mældist ársfarið að meðaltali 70.900 km og mest 81.600 km; fuglar beggja stofna áðu á hafsvæði í miðju Norður-Atlantshafi sem ekki var vitað um áður og sneru heim eftir S-laga leið yfir Atlantshaf.

Á Íslandi

Um 1990 var giskað á 250.000–500.000 pör en matið hefur verið lækkað í 150.000–250.000 pör. Stærstu vörpin, sum yfir 10.000 pör, eru á annesjum vestan- og norðanlands; Hrísey, Snæfellsnes, Breiðafjörður og Melrakkaslétta eru alþjóðlega mikilvæg. Eftir hrun sandsílis 2005 hefur varpárangur flest ár verið afar lélegur á Suður- og Vesturlandi og á Snæfellsnesi og Vestfjörðum hefur fækkað um 20–30%, en á Seltjarnarnesi stækkaði varpið úr tæplega 1.000 í 1.680 pör. „Í nokkurri hættu“ (VU) á válistum 2018 og 2025.